Zielenknijper.nl

Een kritische kijk op de praktijk van de psychiatrie!
Schade door psychiatrische medicijnen?
Gratis juridische hulp: 0800-4445005
 
 
Stand.nl NCRV

“Psychiatrie is een malversatie en moet beëindigd worden“

Update: De psychiatrie houdt zich al 7 jaar stil

Het leven als stoelendans

Datum: 26 augustus 2009, 16:22
Tekst gepubliceerd 26 augustus 2009. Copyright © prof. dr. Wim J. van der Steen. Plaatsing van de tekst door derden in enig ander medium is niet toegestaan zonder toestemming van de auteur. Weergave van kleine gedeelten of van de kern van de inhoud is toegestaan, mits de bron (auteur, titel, gegevens website, datum) expliciet worden vermeld.

stoelendansAls een schokgolf ging het nieuwtje door de gelederen van geleerde biologen. Dieren zijn vaak lief voor elkaar, zelfs tegenover anderen dan soortgenoten. Wie had dat gedacht? De evolutietheorie leert dat gedrag altijd een kwestie is van eigenbelang gericht op voortplanting. Alle reden om met de handen in het haar te zitten.
Ja, ik overdrijf, dat weet ik wel. Ik doe het om aan te geven dat eigenbelang volgens velen de kern is van diergedrag—en mensgedrag.
De schokgolf overspoelde veel wetenschap in de tweede helft van de vorige eeuw, maar stroompjes rustiger vaarwater vormden al gauw een tegenkracht in de ogen van geplaagde geleerden.
Over de problemen die hier spelen heb ik veel gepubliceerd, vooral in internationale tijdschriften. Van de inhoud van het veelsoortige rumoer rondom evolutie en mijn reacties erop geef ik hier alleen enkele elementen weer. Veel meer is te vinden in mijn boek Evolution as natural history, gepubliceerd in 2000.

De natuurlijk-selectietheorie verklaart veel evolutieprocessen, zo wordt vaak gedacht. Dit is onjuist. Zo’n theorie bestaat helemaal niet. De evolutiebiologie is een immens, rijk geschakeerd gebied met allerlei beperkt geldige theorieën, en allerlei soorten selectie vormen samen maar een klein deel van de oorzaken van allerlei soorten evolutie. Dit zou is op zich al voldoende moeten zijn om de schokgolf te laten afvloeien, maar zo werkt het niet, want er zijn veel golfliefhebbers; hierover later meer.
Biologen die van de hoed en de rand weten, hebben ook op andere manieren de schokgolf proberen in te dammen. Het gaat daarbij om specialisten die zich beperken tot het schokgolfdeel van de evolutiebiologie. Ze hebben bijvoorbeeld laten zien dat diergedrag vaak schijnbaar altruïstisch is maar in werkelijkheid egoïstisch. De twee begrippen hebben hier speciale betekenissen: Het gaat om erfelijk bepaald voortplantingssucces. Je wordt volgens deze biologen bijvoorbeeld alleen maar schijnbare altruïst als je je zus zo helpt dat ze meer kinderen krijgt. Je zus heeft voor een deel dezelfde genen als jij, zodat je hulp genetisch voordelig voor je is. Het hele proces heet in dit geval verwatenselectie. Allerlei andere theorieën zijn in omloop gebracht om af te komen van de vervelende altruïsmekwelgeest; volledig gelukt is het nooit.

We moeten ondertussen niet vergeten dat altruïsme en egoïsme in deze betekenissen niets te maken hebben met altruïsme en egoïsme bij mensen in de psychologische betekenis.
Sommige onderzoekers proberen de twee betekenisvelden toch met elkaar te verbinden, door culturele evolutie in te voeren als broertje van biologische evolutie. De chaos die dit heeft opgeleverd bespreek ik hier niet.

Het wordt tijd om het verhaal nog wat ingewikkelder te maken. Eerst even een anekdote. Ik zat ooit in een werkgroep van natuurwetenschappers en theologen die samen een boek schreven over relaties tussen hun vakken. Mijn rol was die van evolutiebioloog; dat ik evolutiebiologiespecialist ben, was bekend bij de leden. Ik legde op een gegeven ogenblik uit dat een natuurlijke-selectieprincipe niet voorkomt in de evolutiebiologie. Drie theologen tekenden meteen krachtig protest aan. Zij hadden veel literatuur bestudeerd waaruit bleek dat ik ongelijk heb. Wat was het geval? Het ging om literatuur in een vak dat evolutionaire theologie heet. Daar zijn een stuk of wat theologen ooit mee begonnen. Ze tilden een klein stukje evolutiedenken uit de biologie, verzonnen er van alles bij, en kregen veel navolging in de theologie. De biologie van de theologen leek niet op die van biologen. Dit interessante verschijnsel kom je op veel plaatsen tegen. Je hebt evolutionaire antropologie, evolutionaire psychologie—en nog veel meer van dit soort vakken.

Evolutionaire psychiatrie bestaat ook. Het is een vak in opkomst dat zich steeds sterker manifesteert. In dit vak is één van de aan vervormde evolutiebiologie ontleende stellingen dat gedrag en dus ook psychopathologie erfelijk bepaald is. Dat is klinkklare nonsens of op zijn minst een naïef simplisme (zie mijn column”Rollen voor genen”).
In allerlei andere uithoeken van de maatschappij vonden of vinden we dezelfde onzin. Denk bijvoorbeeld aan de eugenetica (zie de column “De waarheid als koe”), en aan de simplistische stelling dat intelligentie erfelijk bepaald is.
De vele vertakkingen van versimpelde evolutiebiologie hebben in onze maatschappij de stelling dat gedrag altijd een kwestie is van welbegrepen eigenbelang de status verleend van waarheid als een koe. Hier hoort de stelling bij dat vuile handen maken en water in de wijn doen vaak noodzakelijk zijn (zie weer de column “De waarheid als koe”).
De vraag of dit juist is, is ingewikkeld. De vraag of er wetenschappelijke gronden zijn om zo te denken, is eenvoudig. Het antwoord is gewoon “nee”. Een grote hoeveelheid onzinwetenschap vormde de wortels van deze visie, waar ikzelf een overtuigd tegenstander van ben.

Er zijn nog andere historische hoofdwortels van het heden geliefde eigenbelang. Ten tijde van de Verlichting schreven denkers zoals David Hume en Adam Smith beroemde werken over het thema eigenbelang. Hun visies zijn subtiel. Ze werden al snel versimpeld tot de stelling dat alles “gewoon” een kwestie is van eigenbelang. Dit werkte en werkt door in de allerlei psychotherapieën (denk bijvoorbeeld aan assertiviteit), de economie (concurrentiebeginsel). Kortom ongeveer alle sectoren van de maatschappij zijn ermee besmet. Nauwkeurige historische analyse laat zien dat het ook in dit geval gaat om onzinwetenschap. Maar we zitten wel met de brokken.

Een andere tendens in onze wetenschap en onze maatschappij is het materialisme in de zin van de stelling dat alles bestaat uit materie en verder eigenlijk niets. Gedachten en gevoelens zouden alleen maar manifestaties van materie zijn. De biologische psychiatrie met haar nadruk op hersens draagt hier alle sporen van.
Deze tendens heeft een veelheid van wortels. De verwaterde vormgeving van de evolutiebiologie heeft ermee te maken, het vooruitgangsgeloof van de Verlichting ook. De cognitieve ethologie, kort genoemd aan het eind van de vorige column, kwam erdoor in de verdrukking. Dit vakgebied bestudeert de mogelijkheid dat dieren bewustzijn hebben.
De marginaal geworden positie van het vak, samen met de huidige nadruk op eigenbelang, heeft voor dieren akelige gevolgen. Denk bijvoorbeeld aan de lotgevallen van industriekippen. De veronderstelling dat de kippen bewustzijn hebben en kunnen lijden, lijkt me een echte waarheid als een koe. Hun behandeling is dan ook kiponterend. Kunnen we beter vegetariër worden? Dat hoeft niet, zou ik denken, want we zijn biologisch gezien alleseters. Maar we kunnen het welzijn van dieren in ons land wel wat beter behoeden dan we nu doen.
Echte liefde voor dieren, tegenhanger van welbegrepen eigenbelang van onszelf, hoort bij liefde voor de natuur en die staat ook al onder druk (zie de vorige column).

Gisteren en eergisteren gingen geestverwanten en ik er eens goed voor zitten. Niet letterlijk maar figuurlijk. Ergens goed voor zitten kun je het best lopend doen, in onbedorven natuur. Onze thema’s geef ik hierna weer.
Goed en kwaad, dat is het thema dat ons al jaren bezig houdt. Zijn er behalve slechte ook goede mensen, mensen die het belang van anderen voorop stellen? Zijn er eigenlijk wel slechte mensen? Sommige geleerden beweren dat echt slechte mensen niet bestaan omdat je alleen maar slecht wordt door omstandigheden waar je niets aan kunt doen. Daar raak ik van in de war, want het gaat om twee soorten slechtheid door elkaar.
Andere geleerden denken dat je alleen goede dingen kunt doen als je ook bereid bent zo nodig slechte dingen te doen, zodat je handen niet altijd schoon zijn. Velen zien hierin een waarheid als een koe (zie de column “De waarheid als koe”)
Hier steiger ik tegen. Een wereld met alleen maar schone handen is misschien niet mogelijk. Mensen met schone handen zijn er in overvloed. Ze vallen alleen niet altijd op, doordat velen weinig geld en weinig macht hebben.
Altijd het goede doen is in de praktijk niet eenvoudig. Het is alleen mogelijk als je in staat en bereid bent, op de stoel van de ander te gaan zitten. Daar is veel oefening voor nodig; als het lukt dan treedt een soort eenwording op van de twee personen. De tegenstelling tussen altruïsme en egoïsme verdwijnt dan als betekenisloos.
Onze samenleving bevordert de vanzelfsprekende mogelijkheid om het goede te doen niet erg. De overtuiging dat vuile handen en water in wijnen nodig zijn werkt bepaald niet mee. De algemene stelling da alles een kwestie is van eigenbelang, gooit overal historisch roet in het eten. En dan zitten we ook nog met misvattingen over erfelijkheid die blokkerend kunnen werken.

Wat we nodig hebben is een stoelendans in de brouwerij van het leven.

Bronnen

  1. Van der Steen (2000) geeft veel informatie over gebruik en misbruik van evolutiebiologie.
  2. Problemen rondom altruïsme en egoïsme komen uitgebreid aan de orde in Van der Steen (1995, 1999 en 2000). Wallach & Wallach (1983) presenteren een voortreffelijke analyse van de wijze waarop eigenbelang na de Verlichting dominant werd.
  3. Een voorbeeld van evolutionaire psychiatrie is te vinden in Kinney & Tanaka (2009).
  4. Burian, Richardson & Van der Steen (1996) presenteren een interdisciplinaire analyse van de rol van genetica al;s wetenschap; zij waarschuwen tegen gangbare algemeenheden die genetica een grote rol toebedelen.

Literatuur

  1. Burian, R., Richardson, R.C. & Van der Steen, W.J. (1996). Against generality: Meaning and reference in genetics and philosophy. Studies in History and Philosophy of Science, 27, 1-29.
  2. Kinney, D.K. & Tanaka, M. (2009). An evolutionary hypothesis of depression and its symptoms, adaptive value, and risk factors. Journal of Nervous and Mental Disorders, 197, 561-567.
  3. Van der Steen, W.J. (1995). Altruism and egoism in ethics: Dispensing with spurious generality. Journal of Value Inquiry, 29, 31-44.
  4. Van der Steen, WJ. (1999). Evolution and altruism. Journal of Value Inquiry, 33, 11-29.
  5. Van der Steen, W. (2000). Evolution as natural history: A philosophical analysis. Westport: Praeger
  6. Wallach, M.A. & Wallach. L. (1983).. Psychology’s Sanction of Selfishness: The Error of Egoism in Theory and Therapy. San Francisco: Freeman and Company.

Deze publicatie is onderdeel van het column van prof. dr. Wim J. Van der Steen, klik hier voor meer publicaties van de auteur.

 

Boeken van de auteur

Beyond Boundaries of Biomedicine Denken over geneeskunde Evolution as Natural History Geneeskunde tussen Geleerdheid en Gezond Verstand
 

Toezicht op psychiaters faalt

Labels

Links

Meta

Statistieken

Bezoekers (details)


Stichting PVP, vertrouwenspersonen in de zorg
0900 444 8888 (10 cent/pm)
helpdesk@pvp.nl
MindFreedom International (MFI) Nederlands Comite voor de Rechten van de Mens (NCRM) International Association Against Psychiatric Assault (IAAPA)
Emil Ratelband - Geef je kind geen pillen maar een Seminar!