Met het project ’De eerste vijf minuten’ nam het aantal separaties bij GGZ inGeest in Noord-Holland flink af. Maar alertheid blijft geboden.

Is de kamer schoon, hangen er gordijnen zonder brandgaten? Het lijken onbeduidende details, maar wat het impliceert kan een wereld van verschil maken.

„Het laat zien dat we de mensen die er moeten verblijven de moeite waard vinden, dat we ze willen opvangen in een fatsoenlijke omgeving”, zegt verplegingswetenschapper Barbara Stringer.

Bij GGZ inGeest, een grote instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Amsterdam en omgeving, leidde ze de afgelopen twee jaar een project om het aantal separaties terug te dringen. Onlangs werden de resultaten onder de titel ’De eerste vijf minuten; het halve werk’ gepresenteerd.

Het gaat om de eerste indruk, het eerste contact, legt Stringer de gekozen aanpak uit. Voelt een cliënt – hoe in de war, bang of agressief hij ook is – zich welkom, veilig, in goede handen?

„Die eerste paar minuten wordt de toon gezet. Door gerichte aandacht kun je escalatie en daarmee opsluiting in de separeercel voorkomen.”

Stel jezelf voor, geef informatie over de afdeling, vraag of iemand iets wil eten of drinken: vaak hebben cliënten lang op het politiebureau gezeten, waardoor ze een lage bloedsuikerspiegel hebben en dus zeer prikkelbaar kunnen zijn. Het zijn een paar van de aanbevelingen aan hulpverleners die het project heeft opgeleverd.

„Nee, dat is niet revolutionair”, erkent Stringer volmondig. „Maar het zegt wel veel over onze intenties. We willen mensen geruststellen, basale omgangsvormen in acht blijven nemen, ook bij mensen die erg in de war zijn.”

Want hoe simpel en voor de hand liggend dat ook lijkt, in sommige situaties is dat geen sinecure. Stringer:

„Sommige mensen worden geboeid door de politie gebracht, anderen op een brancard door de ambulancedienst. Er is dan vaak al de nodige agressie geweest. In het verleden ging zo iemand meteen door naar de separeer. Nu proberen we dat automatisme te doorbreken. Laat de binnenkomst op de afdeling een nieuwe start zijn, is de invalshoek. De climax van onrust en agressie is vaak al geweest. Hulpverleners maken een nieuwe inschatting. Maar daar is moed voor nodig. Je hebt maar een paar minuten en het gaat ook om veiligheid: van de cliënt zelf, van mede-cliënten en hulpverleners.”

Juist dat element is uitgebreid aan de orde geweest op die afdelingen van GGZ inGeest waar het terugdringen van de isoleercel op de agenda werd gezet. „Er was veel aandacht voor de angst van hulpverleners: mogen we dan niet meer separeren, maar wat dan wel? We hebben willen voorkomen dat ze zich gediskwalificeerd voelden: hebben we het dan altijd fout gedaan?” Het is, zegt Stringer, echter inmiddels zo duidelijk dat cliënten niet beter worden van separeren, dat de meeste hulpverleners toch bereid waren kritisch naar hun eigen handelen te kijken.

De resultaten zijn er naar. In twee jaar tijd nam het aantal separaties op de deelnemende afdelingen met bijna een kwart af. De duur van de separaties daalde, met veertig procent, nog spectaculairder.

„Een paar jaar geleden ging iemand de isoleer in en keken we pas de volgende ochtend: hoe nu verder. Nu stellen we die vraag al na een uur.”

Toch blijft het lastig, zo ziet Stringer, het beleid te continueren. „Het laatste kwartaal van 2008 schoot het aantal separaties ineens weer omhoog. Er was veel personeelsverloop, een snelle doorstroom van cliënten. Alert blijven is noodzakelijk.” De nieuwe aanpak levert veel op, maar vraagt ook veel van hulpverleners, zegt ze.

„Je moet steeds proberen de dingen voor te zijn. Dus niet opzij kijken als een cliënt drie keer met een chagrijnig gezicht langsloopt en de vierde keer met een kruk begint te zwaaien. Maar het vraagt veel energie om steeds contact te houden.”

Tweede Kamer wil gebruik terugdringen

De Tweede Kamer is er voortdurend alert op: het gebruik van de isoleercel. Heel goed, vindt Barbara Stringer van GGZ inGeest, maar soms ook hypocriet. „Afwijkend gedrag in het openbaar wordt niet getolereerd, daar geldt lik-op-stuk. Maar als mensen dan worden opgenomen, is dwang uit den boze. Dat staat bijna haaks op elkaar en maakt het werk in de psychiatrie er niet makkelijker op.”

Maar er is zeker nog veel te winnen als het om het terugdringen van het aantal separaties gaat, zegt de verplegingswetenschapper.

„Met een andere benadering kunnen we ver komen. Maar er is een grens, als er niet ook wordt geïnvesteerd in personeel en gebouwen.”

Want iedere keer gordijnen met brandgaten vervangen bijvoorbeeld, kost geld.

„Buitenstaanders realiseren zich niet altijd dat sommige psychiatrische patiënten kampioen zijn in dingen vies en kapot maken.”

Bron: Trouw